Dorpen met een verleden: het mottekasteel van Nieuwerkerk
Wie doet er mee?
Het avontuur begon met een oproep: wie doet er mee? Eerst kleinschalig en lokaal, maar toen de PZC er een artikel over publiceerde, stroomden de aanmeldingen binnen. Maandagochtend vroeg waren er al zestig mensen ingeschreven, en we moesten zelfs een wachtlijst maken.
Op 25 juni kwamen dertig vrijwilligers samen in het gemeentehuis van Schouwen-Duiveland voor een toelichting op het onderzoek. Ook de familie die de landbouwgrond bewerkt was aanwezig. De heer Piet Flikweert, die als dertienjarige de ramp van 1953 meemaakte, vertelde wat hij zich nog herinnerde van veranderingen op het land. Een aantal vrijwilligers ging met hem aan tafel zitten om alles nauwkeurig te noteren, wat veel waardevolle informatie heeft opgeleverd.
Aan het werk in het veld
We hebben drie dagen samen met vrijwilligers gewerkt op een akker in de omgeving van Nieuwerkerk op Schouwen-Duiveland. Daarmee brachten we publieksarcheologie direct in de praktijk: mensen doen zélf mee aan echt archeologisch onderzoek.
Waarom juist daar? Omdat er al een aanwijzing was: de grondeigenaar groef in 2014 een klein putje en trof muurwerk aan, vermoedelijk uit de dertiende eeuw, net onder de bouwvoor.
De inhoudelijke leiding lag bij twee senior KNA-archeologen, volgens de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie, die voorschrijft hoe goed archeologisch onderzoek uitgevoerd moet worden. Tegelijkertijd biedt het Verdrag van Faro ruimte om dit soort onderzoek samen met vrijwilligers uit te voeren. Zo kunnen mensen actief bijdragen, zonder dat dit ten koste gaat van de kwaliteit van het onderzoek.
Grondboring met een guts (foto Wesley Versteeg).
Op 20 oktober voerden we een veldkartering uit: systematisch wandelen, alles oprapen en inmeten. Het gespecialiseerd bedrijf Saricon deed een weerstandsmeting om letterlijk in de bodem te kijken en zo een beeld te krijgen van waar de fundamenten liggen.
De week erna, op 29 oktober, gaven grondboringen ons een beter beeld van de opbouw van de bodem. Als er nog een slotgracht lag, zou dat duidelijk worden.
Op de derde dag, 18 november, gingen we profielputjes graven: een vierkante meter groot en recht omlaag, om de opbouw van de bodem en de archeologische sporen goed te kunnen documenteren.
Wat ging eraan vooraf?
Een archeoloog begint nooit zomaar met graven. Eerst wordt alle beschikbare informatie verzameld in een archeologisch bureauonderzoek, zoals de kwaliteitsnorm voorschrijft.
Het gaat daarbij om allerlei informatie, zoals de opbouw van de bodem, historische kaarten, oude veldnamen, archeologisch onderzoek in de omgeving en de ontwikkeling van het landschap in de afgelopen eeuwen. Ook zijn er middeleeuwse bakstenen en aardewerk gevonden, die door de grondeigenaar zijn verzameld.
Om die hypothese te toetsen, volgde een inventariserend veldonderzoek. Met weerstandsmetingen, kartering, boringen en profielputjes konden we systematisch kijken wat er in de bodem aanwezig was, op zoek naar de restanten van het kasteel.
Dit onderzoek leidde tot een hypothese: we verwachten dat er resten van een mottekasteel in de grond aanwezig zijn.
De historische kaarten en de kaarten die laten zien hoe het landschap de afgelopen 12.000 jaar is veranderd, zijn online te bekijken. Op die kaarten kan iedereen zien hoe de eigen omgeving er ongeveer uitzag. Natuurlijk niet heel precies, maar wel boeiend!
Waardevolle bijdrage van vrijwilligers
We hebben gezien dat de vrijwilligers op een betekenisvolle manier konden bijdragen. Hun enthousiasme, samen met dat van de grondeigenaar, was prachtig om te ervaren. De Stichting Vrienden Erfgoed Zierikzee nam de praktische zaken en de catering voor haar rekening. De eerste conclusie is duidelijk: het is goed mogelijk om geïnteresseerde vrijwilligers en lokale erfgoedorganisaties op een verantwoorde manier een rol te geven in archeologisch onderzoek.
Weten we nu precies wat er in de grond ligt? Nog niet. Eerst moeten alle resultaten zorgvuldig worden uitgewerkt en vastgelegd in een rapport, uiteraard volgens de kwaliteitsnorm. De uitkomsten zullen we graag weer met jullie delen. Ondertussen kijken we al uit naar een locatie voor het volgende publieksonderzoek.
Metaaldetectie tijdens het publieksonderzoek bij Nieuwerkerk (foto Wesley Versteeg).
Dorpen met een verleden
'Dorpen met een verleden: Nieuwerkerk' is de tweede activiteit in de reeks 'Dorpen met een verleden'. In 2024 deden we onderzoek naar Hengstdijk in de middeleeuwen.
In Zeeland werken verschillende partijen samen aan publieksarcheologie. Met het programma Dorpen met een verleden betrekt Erfgoed Zeeland mensen actief bij zinvol archeologisch onderzoek, dat altijd wordt uitgevoerd volgens de kwaliteitsnorm.
Delen
Kan ik je verder helpen?
Ik ben Martijn van Poecke, adviseur publieksarcheologie bij Erfgoed Zeeland. Mocht je vragen hebben, dan beantwoord ik deze graag voor je.
Martijn van Poecke, adviseur publieksarcheologie Stuur me een mail Of bel me: +31 6 25 72 65 41